۰۸ شهریور

کشت برنج قدمتی چند هزار ساله دارد. برخی از کشورهای نزدیک به خط استوا مانند تایلند که تغییر فصول سال را تجربه نمی کنند و بارش مناسب باران را در تقریبا در تمام طول سال دارند ، دو یا  سه بار کشت برنج درسال انجام می دهند.
در ایران اما کشت دوم برنج تقریبا در دهه ۹۰ شروع شده است . به دلیل نبود فن آوری نوین و ماشین آلات پیشرفته کشاورزی در سالهای گذشته ، تمام  کارهای سخت و طاقت فرسای برنج کاری  ، به صورت سنتی و با امکانات اندک صورت می گرفت. بهمین دلیل کشاورزان فقط یک باردر سال قادر به نشاکاری و کاشت برنج و برداشت محصول بودند .

در طی ۵-۶ سال اخیر کشاورزان با خطا و آزمون و بر اساس تجارب میدانی ، توانستند مهم ترین مشکل دو بار برنج کاری را که همانا آماده سازی خزانه و کاشت بذر در ماه پایانی سال یعنی اسفند ماه  بود را حل کنند . به این ترتیب موفق شدند با زمان بندی مناسب و به کارگیری تجهیزات کشاورزی مدرن ،در طول سال دو بار کشت برنج و برداشت محصول را نجام بدهند . به این ترتیب  ، به کارگیری اصطلاحات کشت اول و کشت دوم (دوبار کشت) و نوج ( جگل jegel  یا جیگل jigel  ) در فرهنگ کشاورزی دواستان شمالی، ابتدا در مازندران و سپس در گیلان رایج شد. در ادامه به تعریف و ویژگی های اصطلاحات فوق به اختصار می پردازیم:

الف. کشت اول : حدودا در اوایل زمستان زمین شخم زده می شود وسپس در اواسط این ماه خزانه آماده شده و بذر برنج را که از قبل در مکان مناسب به مرحله جوانه زنی رسانند در خزانه می پاشند و با پوشش نایلونی آنها را در برابر سرما محافظت می کنند . حدود یک ماه بعد در اوایل بهار با گرم شدن هوا و رسیدن ارتفاع بذر برنج به حدود ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر، اقدام به نشاکاری می شود و حدود سه ماه بعد یعنی تیرماه کار برداشت برنج آغاز می شود. برنجی که در این دوره زمانی بدست می آید اصطلاحا به کشت اول معرف است.

ب. کشت دوم : بلافاصله بعد از برداشت محصول اول ، تمامی مراحل برنج کاری همانند کشت اول از جمله ، شخم زدن ، آماده سازی خزانه و بذر پاشی و نشاکاری و… توسط کشاورزان در اواخر تیر واوایل مرداد انجام شده و برداشت محصول حدود سه ماه بعد یعنی اواخر مهر و اوایل آبان انجام می شود . برنجی در این زمان برداشت می شود اصطلاحا به کشت دوم ویا دوبار کشت معرف است.

ج. دِنوج : بر خلاف کشت دوم  – که بلافاصله بعداز برداشت ، زمین کشاورزی  را مجددا شخم می زنند تا ساقه های برجای مانده از برداشت برنج قبلی را ازبین ببرند (البته گاهی ساقه برنج را آتش می زنند که روشی مخرب و آسیب رسان به محیط زیست محسوب می شود) – برای بدست آوردن نوج بعد از قطع ساقه های برنج و برداشت محصول بلافاصله زمین را آبگیری می کنند و با مراقبت و تغذیه اجازه می دهند که ساقه های قطع شده برنج مجددا رشد کرده وسبز شود و جوانه زند . به محصول برنجی که  از این روش بدست  می آید  اصصلاحا دنوج به معنی رویش مجدد ( راتون Raton ، رتونReton ،جگل jegel  ویا جیگل  jigel  ) گفته می شود. که البته به دلیل اینکه نشاکاری مجدد در این روش وجود ندارد و گیاه به صورت خودرویشی رشد می کند گاهی به نام برنج وحشی هم خوانده می شود.

با توجه به مطالب بالا از نظر کلی و ویژگی های بذر ومراحل  برنج کاری بخصوص بین کشت اول و دوم تفاوت خاصی وجود ندارد ولیکن به دلیل تغییرات آب و هوایی و تغییر زمان های کاشت و برداشت که در ماههای متفاوت سال انجام و با شرایط آب و هوایی مختلف انجام می شود در مراقبت و همچنین برخی فاکتور های کیفی تفاوت هایی بین کشت اول و دوم و نوج وجود دارد که در ادامه به بیان این ویژگی ها و تفاوت ها ،در قالب پرسش و پاسخ می پردازیم:

سوال۱: آیا همه رقم های برنج قابلیت دوبار کشت در سال را دارند ؟

پاسخ : خیر . مدت زمانی که طول می کشد تا برنج از زمان نشا کاری به زمان خوشه زنی و برداشت برسد، بسیار مهم است و نباید خیلی طولانی باشد. و لذا فقط رقم های خاصی مانند طارم محلی ، طارم هاشمی ، طارم بی نام ( گاهی با تلفظ بهنام) و… که ارقامی زود رس هستند ، قابلیت دوبار کشت شدن در سال را دارند.و ارقام پرمحصول مانند فجر، شیرودی ، ندا  … به دلیل دیر رس بودن فقط یک بار کشت  می شوند.

سوال ۲: وقتی کشاورزان نمی توانند رقم هایی مانند فجر و شیرودی و… را دوبار کشت کنند پس چرا فقط رقم های مثل طارم را به جای شیرودی و ندا که قابلیت کشت دوباره ندارند ،نمی کارند؟

پاسخ: اول این که همه نواحی کشاورزی و شالیزاری به دلایل مختلف از جمله عدم وجود آب کافی ، خاک نامرغوب و باتلاقی شدن شالیزار و آبگرفتگی در زمان برداشت دوم قابلیت کشت مجدد را ندارند
و دوم ارقام پرمحصول همانطور که از اسم شان مشخص است تولید بیشتری در هر هکتار داشته ( تقریبا دو برابر) و لذا جبران مافات می کنند. بهمین دلیل از نظرکیفی رقم های پرمحصول در مقایسه با بقیه رقم های کیفی مانند طارم محلی و طارم هاشمی دارای کیفیت پایین تر و به تناسب قیمت کم تر نیز می باشند.

سوال ۳: دنوج یا جیگل از کدام رقم های برنج بدست می آید؟

پاسخ: غالبا از رقم های زود رس و کیفی مانند طارم محلی و طارم هاشمی و…

سوال ۴: از نظر کیفی و شاخص های ارزیابی همچون ارزش غذایی ،سلامت غذایی ، عطر و بو و… کدام محصول بهتر است؟

پاسخ : پاسخ این سوال خیلی راحت نیست و به متغیر های بسیار بستگی دارد. این متغیر ها از حوصله و سلیقه و اطلاعات کشاورز شروع می شود تا به شرایط آب و خاک و هوا و… وابسته است. اما به اختصار می توان گفت:
-معمولا کشاورزان از همان بذری برای کشت اول استفاده می کنند که در کشت دوم نیزاستفاده می شود. پس از نظر آنالیزوارزش غذایی تفاوتی بین محصول کشت اول، کشت دوم و نوج وجود ندارد.

-بسیاری از متغیرها در پخت و عطر و طعم کشت اول و دوم موثرند. ولی به طور کلی در یک منطقه خاص ویک رقم مشخص می توان گفت کشت دوم تاحدی دارای کیفیت پخت ،افزایش حجم ،عطر وطعم  بیشتری( بین ۵ تا ۲۰درصد) است . به این دلیل که در زمان خوشه گیری و رسیدگی برنج و برداشت شالی  در کشت دوم (که اواخر مهر و اوایل آبان ماه است )هوا خنک تر و میزان رطوبت بیشتر است. (برخلاف برداشت کشت اول که در اوج گرما و در تیرماه و حداکثر دهه اول مرداد انجام می شود.)

سوال ۵: گاهی عنوان می شود که برنج کشت دوم ناسالم تر از کشت اول و یا دنوج بوده و از مواد شیمیایی بیشتری در این محصول استفاده می شود. آیا این گفته ها واقعیت دارد؟

پاسخ: هم خیر و هم بله!!!
“خیر” از این جهت که چون نظارت ، مراقبت ، آموزش و… اصولا استاندارد مشخص و معینی در این زمینه وجود ندارد ، همه چیز بستگی به شرایط آب ، خاک ، خاصلخیزی طبیعی شالیزارو روش های مراقبت و حساسیت کشاورزان و نوع مواد شیمیایی و سموم به کار گرفته شده توسط کشاورزان دارد…
واما “بله “به این دلیل که جدای از موارد فوق ،در کشت دوم به دلیل این که همه زمین های مجاور یکدست و هم زمان نشا کاری نمی شوند چون زمان برداشت  کشت اول هم یکسان نیست ،یریود و دوره های سمپاشی در برخی مزارع هم جوار متفاوت بوده و این یعنی هنگام سمپاشی یک مزرعه ، مزرعه دیگر می تواند پناهگاه انواع کرم های ساقه خوار مزرعه همجوار باشد و در نتیجه نیاز به استفاده و تکرار در سمپاشی ،اغلب در کشت دوم یکی دو بار بیشتر از کشت اول است.
ضمن این که در کشت اول زمین یک دوره آیش گذاری زمستانه را طی کرده و آفات و کرم های ساقه خوار به طور طبیعی ازبین رفته اند. در حالی که با نشا کاری در کشت دوم و با قطع شدن ساقه های شالی در هنگام دروی محصول کشت اول و با پراکنده شدن کرم ها ، زمینه برای آفت زدگی در کشت دوم آماده تر بوده و در نتیجه چنانچه اقدامات پیشگیرانه  توسط کشاورز انجام نشود ، جهت رفع مشکل و سهولت کار دفعات سمپاشی را بیشتر می کنند( دلایل دیگری دارد که از حوصله این بحث خارج است.)
بهرحال این که با قاطعیت بخواهیم چنین اظهار نظری بکنیم ، نمی تواند درست باشد.

منبع: شالیزار

دیدگاه بگذارید